- تعداد نمایش : 25
- تعداد دانلود : 182
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1902
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2025 .18 .7972
سال : 18
شماره : 9
شماره پی در پی : 115
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18،
شماره 9،
،
شماره پی در پی 115
مبتداسازی و کانونیسازی در زبان فارسی: سازوکارهای نحوی، آوایی، صرفی و تعامل آنها
صفحه
(127
- 143)
نرگس رحمانی ، محمدرضا اروجی (نویسنده مسئول)، هومن بیژنی
تاریخ دریافت مقاله
: خرداد 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: شهریور 1404
چکیده
زمینه و هدف: این مقاله به بررسی نظاممند و عمیق دو فرآیند محوری در ساخت اطلاع (Information Structure) زبان فارسی میپردازد: مبتداسازی (Topicalization) و کانونیسازی (Focalization) . مبتداسازی با ارتقای یک سازه به جایگاه ابتدایی جمله، «موضوع» (Topic) گفتمان را مشخص میکند» و پدیده ای قابلتوجه، همراهی نشانه مفعولی «را» با سازه های غیرمفعولی در این فرآیند است که بر موضوعبودگی (Aboutness) و مشخصبودگی (Definiteness/Specificity) تأکید میورزد. کانونیسازی، برجسته سازی «اطلاعات جدید، متضاد یا تأکیدی» (Focus) را بر عهده دارد.
روش پژوهش: این مطالعه به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و داده ها با استفاده از تکنیکهای کتابخانه ای گردآوری شده اند. داده ها بصورت هدفمند جمعآوری شده بصورتی که جملاتی که از نظر محققین دارای مبتداسازی یا کانونیسازی از نوع آوایی، صرفی و نحوی بوده انتخاب شدند. مقاله حاضر، با به کارگیری چارچوب نظریه کمینه گرا (Minimalist Program) و رویکردهای نقشگرا (Functionalist)، به توصیف، تحلیل و مقایسه این سازوکارها، تعامل آنها با یکدیگر و با پدیده مبتداسازی، و نیز بررسی نقش نشانه «را» میپردازد.
یافته ها: فارسی از سه راه کار متمایز و غالباً همپوشان استفاده میکند: کانونیسازی نحوی(syntactic focalization) بر جابجایی (Scrambling) سازه به جایگاه های اختصاصی نحوی مانند [Spec, FocP]. کانونیسازی آوایی (Phonological Focalization)مبتنی بر اعمال تکیه سنگین (Heavy Stress/Accent) بر عنصر مورد نظر در جایگاه دستوری اصلی آن. کانونیسازی صرفی (Morphological Focalization) مبتنی بر استفاده از کانوننما (Focus Markers) مانند «که (ke) بلافاصله پس از سازه کانونی.
نتیجه گیری: مبتداسازی به عنوان ابزاری کارآمد برای معرفی و ردیابی موضوعات گفتمان، با ارتقای طیف گسترده ای از سازه ها (مفعول، متممها، قیدها) به جایگاه ابتدایی جمله یعنی مشخصگر گره مبتدا عمل میکند. ویژگی بارز و بحثبرانگیز فارسی، همراهی نشانه «را» با سازه های غیرمفعولی در این جایگاه است. کانونیسازی از طریق قلب نحوی مبتنی بر جابجایی سازه به جایگاه مشخصگر گره کانون، از طریق اعمال تکیه سنگین بر سازه در جایگاه دستوری اصلی آن و همچنین با استفاده از کانوننمای «که» بصورت درجا صورت میگیرد که نشاندهنده کانون تقابلی است.
کلمات کلیدی
ساخت اطلاع
, مبتدا (Topic)
, کانون (Focus)
, مبتداسازی
, کانونیسازی
, قلب نحوی
, تکیه سنگین
, کانوننما
- Afrashi, A., Azimi, Z., & Hemati, M. (2016). The role of information structure in Persian word order: A corpus-based study. Language Related Research, 7(2), 1–24.
- بورینگ، دی. (۲۰۱۶). آهنگ و معنا. انتشارات دانشگاه آکسفورد.
- چامسکی، ان. (۱۹۸۱). سخنرانیهایی درباره حاکمیت و مرجعگزینی. انتشارات فوریس.
- چامسکی، ان. (۱۹۸۶). موانع. انتشارات امآیتی.
- چامسکی، ان. (۱۹۹۵). برنامه کمینه گرا. انتشارات امآیتی.
- چامسکی، ان. (۲۰۰۰). پرسشهای کمینه گرا: چارچوب. در آر. مارتین، دی. مایکلز، و ج. اوریاگرکا (ویراستاران)، گام به گام: جستارهایی در نحو کمینه گرا به افتخار هاوارد لاسنیک (صص. ۸۹–۱۵۵). انتشارات امآیتی.
- چامسکی، ان. (۲۰۰۱). اشتقاق بر پایه فاز. در ام. کنستوویچ (ویراستار)، کن هیل: یک زندگی در زبان (صص. ۱–۵۲). انتشارات امآیتی.
- دبیرمقدم، م. (۱۹۸۲). متممسازی مفعول در فارسی. مطالعات علوم زبانی، ۱۲(۱)، ۶۱–۷۵.
- دبیرمقدم، م. (۱۹۹۲). درباره (نا)وابستگی نحو و کاربردشناسی: شواهدی از پسوند -را در فارسی. در همکاری با متنهای نوشتاری: کاربردشناسی و درک متنهای نوشتاری (صص. ۵۴۹–۵۷۳). د گرایتر.
- دبیرمقدم، م. (۲۰۰۶). درباره موضوعسازی و معینبودگی در فارسی. مجموعه مقالات چهارمین کنفرانس بینالمللی انجمن ایرانی زبانشناسی غربی (ISWL). تهران، ایران.
- دبیرمقدم، م. (۲۰۱۳). گونه شناسی زبانهای ایرانی: فارسی. در راهنمای آکسفورد زبانهای ایرانی (صص. ۴۸۶–۴۹۹). انتشارات دانشگاه آکسفورد.
- فقیری، پ.، سامولیان، پ.، و همفورت، بی. (۲۰۱۴). ترتیب واژگانی فارسی: یک مطالعه تجربی. مجموعه مقالات نشست سالانه انجمن علوم شناختی، ۳۶ (۳۶)، ۲۰۶۱–۲۰۶۶.
- قمیشی، ژ. (۱۹۹۶). فرافکنی و تصریف: مطالعه ای در ساختار عبارت فارسی [رساله دکتری، دانشگاه تورنتو]. رساله منتشر شده در پروکوئست.
- قمیشی، ژ. (۲۰۰۱). کنترل و توافق موضوعی در فارسی. مجله زبانشناسی کانادایی، ۴۶(۱–۲)، ۹– ۴۰. https:--doi.org-10.1017-S0008413100001722.
- گیوون، تی. (۲۰۰۱). نحو: مقدمه (جلد ۱). انتشارات جان بنجامینز.
- گوسنهوون، سی. (۲۰۰۴). واجشناسی تُن و آهنگ. انتشارات دانشگاه کمبریج.
- کریمی، س. (۱۹۸۹). جنبه هایی از نحو فارسی، معینبودگی و نظریه دستور [پایاننامه دکتری، دانشگاه واشنگتن]. رساله منتشر شده در پروکوئست.
- کریمی، س. (۱۹۹۹). یادداشتی درباره خلأهای وابسته و معینبودگی. پژوهش زبانشناسی، ۳۰(۴)، ۷۰۴–۷۱۳.
- کریمی، س. (۲۰۰۳). درباره جایگاه مفعول، معینبودگی و قلب در فارسی. ترتیب واژه و قلب (صص. ۹۱–۱۲۴). بلکول.
- کریمی، س. (۲۰۰۵). رویکردی کمینه گرا به قلب: شواهدی از فارسی. موتون د گرایتر.
- کریمی، س. (۲۰۰۸). قلب و ساخت اطلاع در فارسی. قلب (صص. ۲۴۳–۲۷۳). جان بنجامینز.
- کریمی، س.، و طالقانی، آ. (۲۰۰۷). نحو «که» فارسی: موردی از حرکت کانون. مجله زبانشناسی، ۴۳(۳)، ۵۳۱–۵۶۰.
- کریفکا، ام. (۲۰۰۷). مفاهیم پایه ساخت اطلاع. مطالعات بینرشته ای در ساخت اطلاع، ۶، ۱۳–۵۵.
- لامبرشت، کی. (۱۹۹۴). ساخت اطلاع و شکل جمله: موضوع، کانون و بازنمایی ذهنی ارجاعات گفتمان. انتشارات دانشگاه کمبریج.
- لازار، گ. (۱۹۹۲). دستور زبان فارسی معاصر. انتشارات مزدا.
- مشهدیپوری، م. (۱۹۹۴). تکیه و آهنگ در فارسی. انتشارات دانشگاه تهران.
- مشهدیپوری، م. (۲۰۰۲). نقش آهنگ در ساخت اطلاع فارسی. مجله زبانشناسی، ۱۰، ۴۵–۶۷.
- مدرسی قوامی، گ. (۲۰۱۴). ترتیب واژه و ساخت اطلاع در فارسی: مطالعه پیکره بنیاد [پایاننامه دکتری، دانشگاه تهران].
- اروجی، م. ر.، و رضایی، آ. (۲۰۱۳). بررسی «که» به عنوان یک ذره کانون در فارسی از دیدگاه هم شکل و هم کارکرد. مجله زبانشناسی استرالیا، ۳۳(۱)، ۷۶–۸۴.
- رحمانی، ز. (۲۰۰۷). قلب و ساخت اطلاع در فارسی [پایاننامه دکتری، دانشگاه اوترخت].
- راسخمهند، م. (۲۰۰۶). رابطه قلب نحوی و تأکید در فارسی. مجله زبانشناسی (دستور)، ۲، ۲۰–۳۳. [به فارسی]
- ریتزی، ال. (۱۹۹۷). ساختار ظریف پیرامون چپ. عناصر دستور (صص. ۲۸۱–۳۳۷). اسپرینگر.
- روت، ام. (۱۹۹۲). نظریه ای در تفسیر کانون. معناشناسی زبان طبیعی، ۱(۱)، ۷۵–۱۱۶.
- سمیعی، ه. (۲۰۱۴). نحو کانون در فارسی [پایاننامه دکتری، دانشگاه اتاوا].
- سامولیان، پ. (۲۰۰۷). آنچه «را» درباره نشانه گذاری متفاوت مفعول در فارسی به ما میگوید. مجموعه مقالات دوازدهمین کنفرانس بینالمللی دستور عبارت محور سر، ۲۷۵–۲۹۲.
- سامولیان، پ. (۲۰۱۲). تحلیلی وابسته ای (عبارتی) از اضافه فارسی. مجله زبانشناسی، ۴۸(۲)، ۳۴۵–۳۸۰.
- ون ولین، آر. دی. (۲۰۰۵). کاوش در رابط نحو-معناشناسی. انتشارات دانشگاه کمبریج.